Grupy zawodowe najbardziej narażone na wypalenie – co pokazują badania?

Wypalenie zawodowe często kojarzy się z konkretnymi profesjami: lekarzami, nauczycielami, ratownikami czy psychologami. Badania rzeczywiście pokazują, że w niektórych grupach zawodowych problem występuje szczególnie często. Nie oznacza to jednak, że można stworzyć prosty ranking najbardziej „wypalających” zawodów.

Znacznie ważniejsze okazują się warunki wykonywania pracy: wysokie wymagania, odpowiedzialność, obciążenie emocjonalne, brak kontroli, niedostateczne wsparcie i zbyt mało możliwości regeneracji.

Czym właściwie jest wypalenie zawodowe?

Wypalenie zawodowe nie jest po prostu zmęczeniem po trudnym tygodniu. Najczęściej opisuje się je jako zjawisko rozwijające się w następstwie przewlekłego stresu związanego z pracą.

W badaniach często analizuje się trzy jego elementy:

• wyczerpanie emocjonalne – poczucie braku energii i przeciążenia,
• dystansowanie się od pracy lub ludzi, z którymi się pracuje,
• obniżone poczucie skuteczności i osiągnięć zawodowych.

Nie wszystkie badania stosują jednak tę samą definicję i te same narzędzia. To ważne, ponieważ wyniki dotyczące częstości wypalenia potrafią znacznie się różnić w zależności od sposobu pomiaru.

Dlatego ostrożniej jest mówić o grupach podwyższonego ryzyka, a nie o jednej profesji, która „wypala najbardziej”.

Ochrona zdrowia

Pracownicy ochrony zdrowia należą do najlepiej przebadanych grup pod kątem wypalenia zawodowego.

Dotyczy to szczególnie:

• pielęgniarek,
• lekarzy,
• personelu oddziałów ratunkowych,
• ratowników medycznych.

Metaanaliza Ge i współpracowników z 2023 roku, obejmująca 94 badania z ponad 30 krajów, wskazywała, że objawy zespołu wypalenia występowały u znacznej części badanych pielęgniarek.

W przypadku personelu ratunkowego wyniki bywają jeszcze wyższe. Praca w tym obszarze łączy bowiem kilka szczególnie obciążających elementów: wysoką odpowiedzialność, presję czasu, kontakt z cierpieniem i śmiercią, pracę zmianową oraz konieczność podejmowania szybkich decyzji.

Nie oznacza to jednak, że każdy pracownik ochrony zdrowia jest szczególnie narażony. Ogromne znaczenie ma liczba obowiązków, sposób organizacji pracy, relacje w zespole i dostęp do wsparcia.

Nauczyciele

Nauczyciele są kolejną grupą, w której problem wypalenia był wielokrotnie badany.

Metaanaliza García-Arroyo, Osca Segovia i Peiró obejmująca badania prowadzone w 36 krajach pokazała, że wypalenie nauczycieli występuje w różnych systemach edukacji, choć jego poziom może znacząco różnić się pomiędzy krajami.

Praca nauczyciela wymaga nie tylko przekazywania wiedzy. Obejmuje również:

• intensywny kontakt z uczniami,
• odpowiedzialność za ich funkcjonowanie,
• kontakt z rodzicami,
• presję administracyjną,
• pracę wykonywaną poza formalnymi godzinami,
• konieczność regulowania własnych emocji w sytuacjach konfliktowych.

Ryzyko może więc rosnąć szczególnie wtedy, gdy wysokim wymaganiom nie towarzyszą odpowiednie zasoby i wsparcie.

Psychologowie, psychoterapeuci i inni specjaliści zdrowia psychicznego

Paradoksalnie osoby zawodowo pomagające innym w radzeniu sobie z trudnościami psychicznymi same są narażone na wypalenie.

Przegląd systematyczny i metaanaliza O'Connor, Muller Neff i Pitman wykazały, że wśród specjalistów zdrowia psychicznego szczególnie częste może być wyczerpanie emocjonalne.

Nie powinno to dziwić.

Praca psychologa, psychoterapeuty czy psychiatry oznacza regularny kontakt z:

• silnymi emocjami,
• kryzysami,
• traumą,
• cierpieniem,
• odpowiedzialnością za jakość udzielanej pomocy.

Znaczenie mają jednak nie tylko trudne historie klientów. Ryzyko wzrasta również przy przeciążeniu liczbą konsultacji, małej autonomii, niedostatecznym wsparciu zespołu czy braku czasu na regenerację.

Samo wykonywanie zawodu pomocowego nie musi więc prowadzić do wypalenia. Dużą rolę odgrywa sposób organizacji pracy.

Pracownicy socjalni i osoby pracujące z rodzinami w kryzysie

Wysokie ryzyko obserwuje się również wśród pracowników socjalnych.

Metaanaliza Giménez-Bertomeu i współpracowników z 2024 roku wskazywała na znaczne rozpowszechnienie poszczególnych wymiarów wypalenia w tej grupie zawodowej.

Praca socjalna często oznacza jednoczesne funkcjonowanie pod wpływem kilku źródeł obciążenia:

• kontaktu z osobami znajdującymi się w kryzysie,
• odpowiedzialności za podejmowane decyzje,
• dużej liczby prowadzonych spraw,
• ograniczonych możliwości realnej pomocy,
• presji instytucjonalnej,
• konieczności konfrontowania się z traumą i przemocą.

Może pojawiać się więc trudne doświadczenie: duża odpowiedzialność przy jednocześnie ograniczonym wpływie na sytuację.

Ratownicy, strażacy, policjanci i dyspozytorzy

Zawody wysokiego ryzyka są kolejną grupą często analizowaną w badaniach nad wypaleniem.

Dotyczy to między innymi:

• ratowników medycznych,
• strażaków,
• policjantów,
• dyspozytorów numerów alarmowych,
• kontrolerów ruchu lotniczego.

W polskim badaniu Makara-Studzińskiej i współpracowników porównywano przedstawicieli kilku zawodów wysokiego ryzyka. Szczególnie niekorzystne wyniki dotyczące wypalenia pojawiały się między innymi u dyspozytorów centrów powiadamiania ratunkowego.

To interesujący przykład, ponieważ pokazuje, że o obciążeniu nie decyduje wyłącznie bezpośredni kontakt z zagrożeniem.

Dyspozytor może przez wiele godzin podejmować decyzje dotyczące sytuacji potencjalnie zagrażających życiu, pozostając jednocześnie w bardzo ograniczonej możliwości bezpośredniego wpływania na to, co dzieje się na miejscu zdarzenia.

Czy istnieje więc najbardziej „wypalający” zawód?

Badania nie dają podstaw do stworzenia prostego i wiarygodnego rankingu zawodów.

Jednym z powodów są różnice metodologiczne.

Dobrym przykładem jest duży przegląd badań dotyczących lekarzy przygotowany przez Rotenstein i współpracowników. Autorzy przeanalizowali 182 badania obejmujące ponad 100 tysięcy lekarzy.

Znaleźli aż 142 różne sposoby definiowania wypalenia zawodowego.

W zależności od przyjętej definicji odsetki osób uznawanych za wypalone bardzo się różniły.

Porównanie w rodzaju:

„40% przedstawicieli jednego zawodu i 30% drugiego”

może więc wyglądać przekonująco, ale nie zawsze oznacza, że pierwsza grupa rzeczywiście jest bardziej narażona.

Badania mogły stosować inne narzędzia, inne kryteria i badać inne populacje.

Nie tylko zawód. Bardzo ważne są warunki pracy

To prawdopodobnie najważniejszy wniosek wynikający ze współczesnych badań nad wypaleniem.

Przeglądy systematyczne pokazują, że z wypaleniem szczególnie silnie związane są:

wysokie wymagania zawodowe, przeciążenie pracą, niewystarczające zasoby, mała autonomia, brak wsparcia oraz trudności w oddzieleniu pracy od życia prywatnego.

W badaniach porównujących różne grupy zawodowe znaczenie tych czynników często okazuje się większe niż sama nazwa wykonywanego zawodu.

Można więc pracować w profesji powszechnie uważanej za bardzo wymagającą, ale mieć:

• rozsądne obciążenie,
• dobre relacje w zespole,
• poczucie wpływu,
• możliwość odpoczynku,
• wspierające środowisko pracy.

Ryzyko wypalenia może wtedy być znacznie mniejsze.

I odwrotnie — również w pozornie spokojnym zawodzie przewlekłe przeciążenie, brak kontroli i konflikt między pracą a życiem prywatnym mogą stopniowo prowadzić do wyczerpania.

Co z tego wynika?

Najbardziej konsekwentnie podwyższone ryzyko wypalenia obserwuje się w zawodach związanych z:

pomaganiem innym, wysoką odpowiedzialnością, silnym obciążeniem emocjonalnym oraz pracą w sytuacjach presji lub kryzysu.

Dotyczy to między innymi ochrony zdrowia, edukacji, pomocy społecznej, zdrowia psychicznego i służb ratunkowych.

Nie oznacza to jednak, że problem tkwi wyłącznie w samym zawodzie.

Znacznie trafniejsze pytanie brzmi nie:

„Który zawód najbardziej wypala?”

ale:

„Co w sposobie wykonywania tej pracy powoduje, że przez długi czas więcej energii tracimy, niż jesteśmy w stanie odzyskać?”

To właśnie tutaj znajduje się jeden z najważniejszych punktów wyjścia do rozumienia i zapobiegania wypaleniu zawodowemu.