Wypalenie zawodowe czy depresja? Badania pokazują, że granica nie zawsze jest wyraźna.

Zmęczenie, brak energii, trudności z koncentracją, niechęć do pracy, problemy ze snem. Takie objawy mogą pojawić się zarówno przy wypaleniu zawodowym, jak i w depresji. Nic więc dziwnego, że oba pojęcia bywają ze sobą mylone.

Popularne poradniki często proponują proste rozróżnienie: wypalenie dotyczy pracy, a depresja całego życia. Jest w tym część prawdy, ale badania pokazują, że granica pomiędzy tymi zjawiskami może być znacznie mniej wyraźna.

Czym jest wypalenie zawodowe?

Światowa Organizacja Zdrowia w ICD-11 opisuje wypalenie zawodowe jako zjawisko związane z pracą, będące następstwem przewlekłego stresu zawodowego, z którym nie udało się skutecznie sobie poradzić.

Charakteryzują je trzy podstawowe elementy:

• wyczerpanie i utrata energii,
• zwiększony dystans psychiczny wobec pracy, negatywizm lub cynizm związany z pracą,
• zmniejszone poczucie skuteczności zawodowej.

Ważne jest przy tym jedno zastrzeżenie: wypalenie zawodowe nie jest w ICD-11 klasyfikowane jako zaburzenie psychiczne. WHO podkreśla również, że pojęcie to powinno odnosić się do kontekstu zawodowego, a nie do trudności występujących we wszystkich obszarach życia.

Depresja jest natomiast zaburzeniem psychicznym. Może wiązać się z utrzymującym się obniżeniem nastroju, utratą zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności, zmęczeniem, zaburzeniami snu, problemami z koncentracją, poczuciem winy lub bezwartościowości czy poczuciem beznadziejności.

Na poziomie definicji różnica wydaje się więc dość czytelna.

Wypalenie związane jest przede wszystkim z pracą. Depresja może wpływać na funkcjonowanie znacznie szerzej.

W praktyce nie zawsze jest jednak tak prosto.

Wypalenie i depresja mają wiele wspólnych objawów

Jedną z największych analiz tego zagadnienia przeprowadzili Koutsimani, Montgomery i Georganta. Ich metaanaliza obejmowała 69 badań dotyczących związku wypalenia z depresją.

Autorzy stwierdzili stosunkowo silną zależność pomiędzy tymi zjawiskami — korelacja wynosiła r = 0,52.

Podobne wyniki przynoszą inne metaanalizy. Oznacza to, że wraz ze wzrostem nasilenia wypalenia często rośnie również nasilenie objawów depresyjnych.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba doświadczająca wypalenia ma depresję ani że każda depresja jest konsekwencją problemów zawodowych.

Co pokazały badania pielęgniarek?

Szczególnie ciekawych danych dostarcza metaanaliza Chen i Meiera dotycząca pielęgniarek. Autorzy przeanalizowali 37 badań poświęconych zależności pomiędzy wypaleniem a depresją w tej grupie zawodowej.

Łączna korelacja wynosiła r = 0,40, natomiast związek pomiędzy depresją a wyczerpaniem emocjonalnym — jednym z podstawowych wymiarów wypalenia — był jeszcze silniejszy i wynosił r = 0,49.

Pielęgniarstwo jest zawodem szczególnie obciążającym psychicznie: wiąże się z odpowiedzialnością, kontaktem z cierpieniem, presją czasu, pracą zmianową i często wysokimi wymaganiami organizacyjnymi.

Wyniki tej metaanalizy pokazują jednak coś więcej niż tylko to, że pielęgniarki są narażone na wypalenie. Pokazują, jak mocno mogą nakładać się na siebie objawy wypalenia i depresji.

To ważne, ponieważ przypisanie wszystkich problemów wyłącznie przeciążeniu pracą może spowodować przeoczenie rozwijającej się depresji.

A co z nauczycielami?

Jeszcze bardziej interesujące wyniki uzyskano w badaniach nauczycieli.

Bianchi, Schonfeld i Laurent wykazali, że objawy wypalenia i depresji były w tej grupie bardzo silnie ze sobą związane. W jednym z badań aż 86% osób zakwalifikowanych jako wypalone spełniało jednocześnie kryteria prowizorycznego rozpoznania depresji.

Nie oznacza to oczywiście, że 86% wszystkich wypalonych zawodowo osób ma depresję. Wynik dotyczył konkretnej badanej grupy, zastosowanych narzędzi i przyjętych kryteriów.

Pokazuje jednak, jak trudno czasami przeprowadzić prostą granicę pomiędzy jednym a drugim zjawiskiem.

Autorzy wielu badań z tego nurtu zwracają uwagę, że wyczerpanie — centralny element wypalenia — jest równocześnie częstym objawem depresji.

Co było pierwsze: wypalenie czy depresja?

To jedno z najciekawszych pytań.

Można przecież założyć, że osoba przez wiele miesięcy funkcjonuje pod silną presją zawodową, stopniowo traci energię i zaangażowanie, aż w końcu rozwijają się u niej objawy depresyjne.

Ale możliwy jest też odwrotny scenariusz: rozpoczynająca się depresja powoduje zmęczenie, problemy z koncentracją i spadek motywacji, które w pracy zaczynają być odczuwane jako wypalenie.

Badanie Ahola i Hakanena pozwala przyjrzeć się temu bliżej. Autorzy obserwowali przez trzy lata 2555 fińskich dentystów.

Wśród osób, które na początku badania doświadczały wypalenia, ale nie zgłaszały objawów depresyjnych, 23% miało objawy depresyjne podczas kolejnego pomiaru. Wypalenie wiązało się z około 2,6-krotnie większym prawdopodobieństwem pojawienia się późniejszych objawów depresyjnych.

Ale zależność działała również odwrotnie. Objawy depresyjne zwiększały prawdopodobieństwo późniejszego wypalenia. Autorzy opisali więc relację pomiędzy wypaleniem i depresją jako wzajemną.

To podważa bardzo prosty model, według którego najpierw pojawia się wypalenie, a dopiero później może rozwinąć się depresja.

W rzeczywistości proces może przebiegać w obu kierunkach.

Czy można więc odróżnić wypalenie od depresji?

Można wskazać pewne różnice, ale pojedynczy objaw zwykle nie wystarczy.

Przy wypaleniu charakterystyczne jest to, że trudności są silnie związane z pracą. Pojawia się niechęć do wykonywanych obowiązków, poczucie przeciążenia, dystansowanie się od pracy, cynizm czy poczucie coraz mniejszej skuteczności.

W depresji problemy częściej wykraczają poza jeden obszar funkcjonowania.

Warto więc zwrócić uwagę, co dzieje się poza pracą.

Czy nadal można czerpać przyjemność ze spotkania ze znajomymi, hobby, sportu albo innych wcześniej ważnych aktywności? Czy obniżony nastrój pojawia się głównie na myśl o pracy, czy utrzymuje się również w weekend? Czy odpoczynek przywraca energię? Czy pojawiło się poczucie bezwartościowości, beznadziejności albo utrata zainteresowania rzeczami, które wcześniej były ważne?

Im bardziej trudności obejmują wiele różnych sfer życia, tym mniej wystarczające staje się wyjaśnienie ich samym wypaleniem zawodowym.

Nie jest to jednak domowy test diagnostyczny.

„Jeśli urlop pomaga, to wypalenie” – czy rzeczywiście?

Można spotkać się z prostą zasadą:

jeżeli po urlopie jest lepiej — to wypalenie, jeżeli nie — depresja.

Badania nie dają podstaw do tak kategorycznego rozróżnienia.

Odpoczynek rzeczywiście może zmniejszyć skutki przeciążenia pracą, ale zaawansowane wypalenie nie musi zniknąć po tygodniowym urlopie. Z drugiej strony poprawa samopoczucia podczas wypoczynku nie wyklucza depresji.

Znacznie ważniejszy jest cały obraz funkcjonowania: czas trwania problemu, jego nasilenie, zmiany nastroju, zainteresowania, sen, aktywność, relacje oraz funkcjonowanie zawodowe i pozazawodowe.

Wypalenie czy depresja? Czasem odpowiedź brzmi: jedno i drugie

Być może najważniejszym wnioskiem z badań jest to, że pytanie:

„Czy mam wypalenie, czy depresję?”

nie zawsze musi mieć odpowiedź „albo–albo”.

Przewlekły stres zawodowy może współwystępować z objawami depresyjnymi. Wypalenie może zwiększać ryzyko rozwoju takich objawów, a depresja może powodować coraz większe trudności w pracy i prowadzić do poczucia wypalenia.

Dlatego bardzo silne wyczerpanie zawodowe nie powinno automatycznie prowadzić do wniosku: „to tylko praca”.

Szczególnie warto zwrócić uwagę na sytuację, gdy pogorszenie samopoczucia zaczyna obejmować także czas wolny, relacje i aktywności, które wcześniej przynosiły satysfakcję.

Kiedy warto skonsultować się z psychologiem lub lekarzem?

Konsultację warto rozważyć szczególnie wtedy, gdy problemy utrzymują się przez dłuższy czas, nasilają się albo zaczynają wpływać nie tylko na pracę, ale również na codzienne funkcjonowanie.

Nie trzeba samodzielnie ustalać, czy właściwą nazwą problemu jest „wypalenie”, „depresja”, „przeciążenie” czy „stres”.

W konsultacji ważniejsze jest dokładne przyjrzenie się temu, co się dzieje, od jak dawna, w jakich sytuacjach pojawiają się trudności i jak wpływają na różne obszary życia.

Jeśli natomiast pojawiają się myśli o śmierci, samookaleczeniu lub samobójstwie, wymagają one pilnego potraktowania i kontaktu z odpowiednią pomocą medyczną lub kryzysową.

Co pokazują badania?

Wypalenie zawodowe i depresja nie są w klasyfikacjach tym samym zjawiskiem. Wypalenie jest definiowane poprzez kontekst zawodowy, podczas gdy depresja jest zaburzeniem psychicznym mogącym wpływać na całe funkcjonowanie.

Jednocześnie wielokrotnie wykazywano silny związek pomiędzy nimi.

Badania pielęgniarek, nauczycieli i dentystów pokazują, że objawy mogą się nakładać, współwystępować oraz wpływać na siebie w czasie.

Dlatego zamiast szukać jednego objawu, który pozwoli samodzielnie rozstrzygnąć „wypalenie czy depresja”, warto zwrócić uwagę na cały wzorzec funkcjonowania.

Granica pomiędzy wypaleniem i depresją nie zawsze jest tak wyraźna, jak sugerują popularne poradniki.